AI và bản quyền: Ai sở hữu tác phẩm do AI tạo ra?

Sự bùng nổ của trí tuệ nhân tạo tạo sinh (generative AI) đã tạo ra một làn sóng sản xuất nội dung khổng lồ chưa từng có trong lịch sử nhân loại. Hàng triệu bức ảnh nghệ thuật, bài viết, đoạn nhạc và video được sản xuất mỗi ngày chỉ bằng một câu lệnh của người dùng. Sự tiện lợi này nhanh chóng vấp phải một rào cản pháp lý vô cùng phức tạp: AI sở hữu bản quyền đối với các tác phẩm do AI tạo ra? Người viết câu lệnh (prompt), nhà phát triển mô hình AI, hay chính bản thân hệ thống AI đó?

Vấn đề này không chỉ đơn thuần là lý thuyết pháp lý mà liên quan trực tiếp đến quyền lợi kinh tế sát sườn của các nghệ sĩ, nhà sáng tạo nội dung và các doanh nghiệp đang ứng dụng AI. Bước sang năm 2026, các phán quyết của tòa án quốc tế và các sửa đổi luật trong nước đã bắt đầu định hình rõ nét hơn ranh giới của quyền sở hữu trí tuệ đối với các tác phẩm tạo sinh bằng máy móc.

Bản đồ pháp lý quốc tế: Những vụ kiện tranh chấp lịch sử

Hai thị trường lớn nhất thế giới là Mỹ và Trung Quốc đang có những hướng tiếp cận khác nhau đối với tác quyền sản phẩm AI tạo ra.

Cách tiếp cận bảo thủ tại Mỹ: Chỉ con người mới có quyền tác giả

Tại Mỹ, Văn phòng Bản quyền (US Copyright Office) và các tòa án liên bang luôn duy trì một quan điểm nhất quán: Quyền tác giả chỉ được công nhận cho các tác phẩm do con người sáng tạo ra (human authorship). Trong vụ kiện nổi tiếng tranh chấp bản quyền bức tranh tạo bằng phần mềm Midjourney, tòa án Mỹ phán quyết rằng các tác phẩm nghệ thuật được tạo ra hoàn toàn bằng AI dựa trên câu lệnh của người dùng sẽ không được bảo hộ bản quyền. Lý do là người dùng không có quyền kiểm soát tuyệt đối đối với kết quả đầu ra của AI – máy tính đã tự quyết định các đường nét và màu sắc thực tế của bức tranh. Một tác phẩm chỉ được bảo hộ bản quyền nếu con người chứng minh được họ đã can thiệp chỉnh sửa, thiết kế lại đáng kể sau đó bằng tay.

Cách tiếp cận linh hoạt hơn tại Trung Quốc

Trái ngược với Mỹ, tòa án tại Trung Quốc gần đây đã đưa ra một số phán quyết mang tính cởi mở hơn. Trong một vụ kiện cụ thể, tòa án tại Bắc Kinh phán quyết rằng một bức ảnh tạo ra bởi AI Midjourney có tính sáng tạo và thể hiện sự lựa chọn thẩm Mỹ cá nhân của người viết câu lệnh (thông qua việc điều chỉnh cấu trúc prompt, lựa chọn ánh sáng, thông số kỹ thuật). Do đó, người dùng viết prompt được công nhận là tác giả và bức ảnh được bảo hộ bản quyền trước hành vi sao chép không xin phép. Phán quyết này coi AI như một công cụ hỗ trợ sáng tạo tiên tiến, tương tự như chiếc máy ảnh hay cọ vẽ trong quá khứ.

Thực tiễn Luật Sở hữu trí tuệ Việt Nam đối với tác phẩm do AI tạo ra

Tại Việt Nam, các quy định pháp luật cũng đang được hoàn thiện để bắt kịp với xu hướng chuyển dịch công nghệ.

Nguyên tắc cốt lõi: Tác giả phải là người trực tiếp sáng tạo

Theo Luật Sở hữu trí tuệ Việt Nam hiện hành, quyền tác giả chỉ phát sinh kể từ khi tác phẩm được sáng tạo và thể hiện dưới một hình thức vật chất nhất định, không phân biệt nội dung, chất lượng, hình thức, phương tiện, ngôn ngữ, đã công bố hay chưa công bố. Tuy nhiên, định nghĩa về “tác giả” luôn gắn liền với cá nhân con người trực tiếp sáng tạo ra tác phẩm. Điều này đồng nghĩa với việc các nội dung được tạo ra hoàn toàn 100% bằng cách gõ một câu lệnh đơn giản vào AI sẽ không được pháp luật Việt Nam bảo hộ quyền tác giả.

Vùng xám pháp lý và những khuyến nghị cho doanh nghiệp

Thử thách lớn nhất hiện nay là làm thế nào để chứng minh mức độ can thiệp sáng tạo của con người trong một tác phẩm có sự hỗ trợ của AI. Để tự bảo vệ mình trước các tranh chấp bản quyền trong năm 2026, các doanh nghiệp và nhà sáng tạo nội dung cần lưu ý:

• Ghi chép và lưu trữ lịch sử thiết kế: Hãy lưu trữ lại toàn bộ quá trình sáng tạo từ phác thảo ban đầu, các phiên bản chỉnh sửa thủ công, các bước hậu kỳ bằng phần mềm thiết kế truyền thống (như Photoshop, Illustrator) để chứng minh đóng góp trí tuệ thực tế của con người vào sản phẩm cuối cùng.
• Rà soát điều khoản sử dụng của nhà cung cấp AI: Trước khi sử dụng bất kỳ công cụ AI nào để thương mại hóa sản phẩm, doanh nghiệp phải đọc kỹ chính sách của nhà phát triển (như OpenAI, Midjourney) để xác nhận xem họ có nhượng lại toàn bộ quyền thương mại đối với kết quả đầu ra cho người dùng hay không.
• Chủ động dán nhãn siêu dữ liệu (metadata): Tuân thủ các quy định của Luật Công nghệ số Việt Nam về việc công khai ghi nhận vai trò hỗ trợ của AI trong quá trình sản xuất tác phẩm.

Kết luận

Tranh chấp bản quyền AI vẫn là một trong những vùng xám pháp lý phức tạp nhất của thế giới công nghệ năm 2026. Cho đến khi các định chế luật pháp quốc tế và trong nước đạt được sự đồng thuận hoàn toàn, các nhà sáng tạo nội dung cần chủ động trang bị kiến thức pháp lý và coi AI như một người trợ lý đắc lực, thay vì phó mặc hoàn toàn quy trình sáng tạo cho máy móc.